marquee

☞ www.promogadzety.blogspot.com ☜

niedziela, 9 października 2022

GMINA OŻARÓW MAZOWIECKI

 

 

 

 

 

Aplikacja Turystyczna Ożarów Mazowiecki

 https://turystyka.ozarow-mazowiecki.pl/aplikacja-turystyczna

  

Aplikacja pozwala na łatwe wskazywanie drogi do danego zabytku czy atrakcji w Ożarowie Mazowieckim. Aplikacja pobiera lokalizację GPS tak więc zawsze wskazuje drogą od punktu gdzie się znajdujemy do punktu docelowego. Dodatkowo aplikacja zawiera informacje na temat gminy oraz ciekawostki czy informacje na temat zabytków i atrakcji.

 

Ożarów Mazowiecki (do 31 grudnia 1966 Ożarów-Franciszków) – miasto w Polsce, w województwie mazowieckim, w powiecie warszawskim zachodnim, w aglomeracji warszawskiej, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Ożarów Mazowiecki i powiatu. Miasto położone jest na Równinie Łowicko-Błońskiej nad Kanałem Ożarowskim.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa warszawskiego. 1 stycznia 2006 do Ożarowa Mazowieckiego została przeniesiona z Warszawy siedziba powiatu warszawskiego zachodniego.


Gmina Ożarów Mazowiecki położona jest w centrum Województwa Mazowieckiego. Od wschodu graniczy z metropolią warszawską, następnie rozciąga się w kierunku Błonia i Sochaczewa wzdłuż ważnych międzynarodowych tras komunikacyjnych: krajowej drogi A2 i linii kolejowej. Jest gminą miejsko-wiejską liczącą niespełna 20 tysięcy mieszkańców, znaną z dobrych ziem uprawnych najczęściej III i IV klasy.
 
          Obszar Gminy podzielony na 25 sołectw i 11 osiedli zajmuje powierzchnię 71,34 km2. Pierwsze wzmianki o Ożarowie pojawiły się jeszcze w głębokim średniowieczu, kiedy Ożarów był wsią książęcą należącą do starostwa warszawskiego. Z tych czasów wywodzi się zapewne obecna nazwa miasta, wówczas nazywanego: Folwarkiem Pożarowym lub wsią Pożarowy. Ożarów wspominany jest także w kronikach Potopu szwedzkiego, a następnie w XVIII i XIX wieku, w związku z działalnością osiedlonych tutaj takich rodzin jak: Reicherowie, Marszewscy, Kierbedziowie. Z początkiem XX wieku w gminie pojawiły się pierwsze większe zakłady przemysłowe: Wytwórnia Spirytusu i Drożdżownia w Józefowie, Huta Szkła i Fabryka Kabli w Ożarowie.
 

Ważnym wydarzeniem historycznym było podpisanie w XIX-wiecznym dworku przy ul. Poniatowskiego, aktu zakończenia walk po 63 dniach Powstania Warszawskiegow paĽdzierniku 1944 roku. Położenie przy granicy Warszawy i systematyczny rozwój infrastruktury technicznej powoduje, że gmina staje się atrakcyjnym miejscem do lokowania tu osiedli mieszkaniowych, zarówno budownictwa wielorodzinnego, jak i domów jednorodzinnych. Położenie decyduje także o ciągłym rozwoju inwestycyjno-biznesowym gminy.
 
          Wśród ponad 1500 zarejestrowanych w gminie firm znajdują się szeroko znane poza Ożarowem: Przedsiębiorstwo Nasiennictwa Ogrodniczego i Szkółkarstwa, Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna Duchnice, IBA BIOTON, Diesel-Truck, Daimler Chrysler Automotive Polska, Renault, na terenach dawnej Fabryki Kabli uruchomiona została Specjalna Strefa Ekonomiczna.
 
          Tradycyjnie Gmina Ożarów Mazowiecki, zwana też zielonym zagłębiem stolicy, znana jest z upraw doskonałych warzyw takich jak: kalafiory, brokuły, cebula, kapusta, marchew, selery, pory. Dlatego na terenie Gminy w Broniszach został zlokalizowany największy w Polsce Rolno-Spożywczy Rynek Hurtowy. Instytucja nowoczesna i potrzebna, zdolna obsłużyć kilka tysięcy kupców i dostawców owoców, warzyw i kwiatów. W rankingach opracowywanych przez Instytut Badan nad Gospodarką Rynkową, pod względem atrakcyjności inwestycji małych miast Polski, Ożarów zajmuje 21 miejsce.
 
          Samorząd gminny priorytetowo traktuje  sprawy związane z oświatą, rekreacją, sportem i kulturą. W gminie działa 5 przedszkoli, 5 publicznych szkół podstawowych, 3 gimnazja, 2 szkoły średnie. Oprócz dobrze wyposażonych hal sportowych i boisk dysponujemy pływalnią miejską z basenem sportowym i rekreacyjnym. Od 2003 roku Ożarów ma swój Festiwal Muzyki Kameralnej "Muzyka w Barwach Jesieni". W pięknie położonym Pilaszkowie obok Muzeum Dworu Polskiego działa unikatowe na Mazowszu Muzeum Pojazdów Konnych. We wrześniu 2004r. oddaliśmy do użytku nowy dom kultury.


ZARYS HISTORYCZNY:


Pierwsze wzmianki na temat Ożarowa pojawiają się w czasach Kazimierza Wielkiego w 1342 roku.
W 1475 roku Ożarów był osadą Księcia Mazowieckiego. Według protokołu lustracji przeprowadzonej w 1565 r. wieś i folwark Ożarów zwany wcześniej Pożarowem należał do króla polskiego ale był we władaniu starosty warszawskiego Krzysztofa Sobka.
          W 1620 roku Ożarów staje się własnością wojewodziny podlaskiej p. Warszickiej, po jej śmierci przechodzi w posiadanie Antoniego Brzozowskiego, a po 1773 r. jako starostwo niegrodowe zostaje nadany Wojciechowi Szamockiemu, chorążemu warszawskiemu, wraz z innymi folwarkami z Obrzeża Warszawy.
          Po 1864 roku część gruntów folwarcznych przechodzi ukazem carskim, za wykupem, we władanie chłopów.
W 1876 roku folwark Ożarów obejmował 1100 morgów, a wieś 138 morgów. W XIX wieku pod zaborem rosyjskim, następują zmiany podziału administracyjnego obszaru gminy. Obszar gminy w jej obecnych granicach wchodzi w skład obwoduwarszawskiego do guberni warszawskiej.
          W 1901 roku na osiedlu wiejskim zwanym Franciszkowem została wybudowana huta szkła.
          W 1911 roku powstała Spółka Akcyjna "Miasto-Ogród", a inż. W. Majewski na 60 morgach wydzielił 142 działki, na których powstało osiedla Mickiewicza. Szerokie ulice obsadzono drzewami owocowymi, a dochód ze sprzedaży owoców przeznaczono na zmeliorowanie terenu.
          W 1929 roku powstała w Ożarowie Fabryka Kabli, w 1930 roku wybudowano pierwszą szkołę podstawową, na obszarze gminy - w tym czasie - dominuje intensywna gospodarka rolna w typie osiedli wiejskich przyfolwarczych.
         Osiedla kształtowane są poprzez planowe parcelacje.
          Ołtarzew Kolonia w 1932 roku, majątków Płochocin w 1938 roku, w rezultacie powstają osiedla Mickiewicza, Franciszków, Zientarówka i Balcerówka.
          Drugi etap rozwoju gospodarczego wiąże się z uruchomieniem kolei tzw. Kaliskiej, powstają zakłady przemysłowe: gorzelnia Józefów, Huta Szkła we wsi Franciszków oraz cegielnie.
Po odzyskaniu niepodległości w roku 1918 większość ziem dawnego Mazowsza weszła w skład województwa warszawskiego, do roku 1948 ziemie obecnej gminy Ożarów Mazowiecki należały do powiatów Błońskiego i Warszawskiego, a następnie po likwidacji powiatu Błońskiego do powiatu Grodziskiego. Od 1 lipca 1952 roku wsie gminy Ożarów znalazły się w powiecie Pruszkowskim.
          W 1957 roku Ożarów-Franciszków otrzymuje prawa osiedla, a w 1967 roku prawa miejskie.
W podziale administracyjnym kraju obowiązującym po 1974 roku zlikwidowano gromady i wprowadzono jednostkę administracyjną Miasto i Gmina Ożarów Mazowiecki, w wyniku kolejnej reformy podziału administracyjnego kraju gmina Ożarów Mazowiecki znalazła się w nowo utworzonym powiecie warszawskim-zachodnim.


WARTO ZOBACZYĆ:

Dwór Gołaszew
Dwór Ołtarzew
Dwór Pilaszków
Dwór Umiastów
Dworek Poniatowskiego
Kuźnia Zabytkowa Płochocin
Muzeum Dworu Polskiego Pilaszków
Muzeum Pojazdów Konnych Pilaszków
Pałac Duchnice
Spichlerz Gołaszew
Stacja kolejowa
Kapliczka Gołaszew
Kapliczka Muzeum Dworu Polskiego Pilaszków
Kapliczka Płochocin
Kapliczka przy byłej fabryce w Józefowie
Kapliczki Gołaszew
Kościół parafialny Ołtarzew
Sanktuarium Ożarów Mazowiecki
Aleja Lipowa Duchnice
Aleja Lipowa Wolica
Dąb szypułkowy Macierzysz
Dolina rzeki Utraty - Wolica
Park Bronisze
Park Ołtarzew
Park Ożarów Mazowiecki
Park podworski Pilaszków
Cmentarz wojenny Ołtarzew
Cmentarz wojenny z II wojny światowej
Krzyż strażacki
Mogiła powstańcza w Broniszach
Obelisk Radziwiłła
Pomnik obozu przejściowego dla żołnierzy po Powstaniu Warszawskim
Pomnik Pamięci Pomordowanych Mieszkańców
Tablica Pallotyni
Tablica upamiętniająca Szpital Powstańczy w Ożarowie Mazowieckim 

źródło: https://turystyka.ozarow-mazowiecki.pl/atrakcje/miejsca-pamieci-narodowej; http://www.archiwalna.ozarow-mazowiecki.pl/turystyka

 


 









czwartek, 6 października 2022

GMINA CZARNY DUNAJEC

  

https://czarny-dunajec.pl/


źródło: https://czarny-dunajec.pl/  

Czarny Dunajec – gmina wiejska w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim. W latach 1975–1998 gmina położona była w województwie nowosądeckim. Pod względem powierzchni jest największą gminą wiejską w powiecie nowotarskim.

Siedziba gminy to Czarny Dunajec.


Obszar gminy Czarny Dunajec pod względem administracyjnym znajduje się w południowej części województwa małopolskiego, w powiecie nowotarskim. Jest jedną z większych samorządowych jednostek administracyjnych województwa małopolskiego. Graniczy od zachodu, północy i wschodu z innymi gminami powiatu nowotarskiego (Jabłonka, Raba Wyżna, Nowy Targ, Szaflary), natomiast od południa z gminami powiatu tatrzańskiego (Biały Dunajec, Poronin, Kościelisko).
 
Gmina Czarny Dunajec jest gminą wiejską, podzieloną na 15 następujących sołectw, a to:
Chochołów (12,8 km2),
Ciche (26,5 km2),
Czarny Dunajec (37,8 km2),
Czerwienne (10,8 km2),
Dział (5,1 km2),
Koniówka (4,2 km2),
Odrowąż (12,2 km2),
Piekielnik (30,3 km2),
Pieniążkowice (8,6 km2),
Podczerwone (8,6 km2),
Podszkle (13,1 km2),
Ratułów (15,3 km2),
Stare Bystre (21,1 km2),
Wroblówka (5,7 km2),
Załuczne (5,2 km2)

Gmina Czarny Dunajec zajmuje tzw. powierzchnię ewidencyjną około 217,2 km2, a geodezyjną 238,3 km2. Jest to obszar wydłużony południkowo, przy czym południowa i środkowa jego część znajduje się w obrębie tzw. Centralnych Karpat Zachodnich, natomiast północna należy do tzw. Zewnętrznych Karpat Zachodnich. Wymienione jednostki terytorialne, będące rozległymi podprowincjami karpackimi, wyraźnie różnią się od siebie pod względem cech środowiska przyrodniczego, a granica między nimi biegnie na omawianym obszarze równoleżnikowymi dolinami Piekielnika Orawskiego (dopływu Czarnej Orawy) oraz Piekielnika (dopływu Czarnego Dunajca). Na terenie gminy, w granicach Centralnych Karpat Zachodnich wyróżnia się mniejsze regiony geograficzne. Są to: Pogórze Gubałowskie, Kotlina Orawska oraz Kotlina Nowotarska. Z kolei Zewnętrzne Karpaty Zachodnie reprezentują wzniesienia Beskidu Orawsko-Podhalańskiego. Warto również nadmienić, że teren zajmowany przez gminę Czarny Dunajec jest położony na pograniczu dwóch krain historyczno-etnograficznych – Orawy (na zachodzie) i Podhala (na wschodzie), gdzie do dnia dzisiejszego wzajemnie przenikają się pewne odmienności kulturowe. Tereny zajmowane przez gminę Czarny Dunajec znajdują się w dorzeczu Dunajca prowadzącego wody do Wisły i Morza Bałtyckiego oraz w dorzeczu Orawy, której system hydrograficzny należy do zlewiska Morza Czarnego. Stąd też w obrębie gminy przebiega europejski (bałtycko-czarnomorski) dział wodny. Biegnie on w przybliżeniu południkowo od góry Żeleźnica w Beskidzie Orawsko-Podhalańskim (na północy) do granicy państwa w okolicach wsi Chochołów (na południu) – pomiędzy miejscowościami Piekielnik i Załuczne oraz przez torfowisko Baligówka. Dział ten ma charakter niepewny ze względu na obecność w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej licznych rowów melioracyjnych zmieniających lokalnie kierunki odwodnienia. Powstanie owego systemu melioracyjnego było związane z eksploatacją występujących tu torfowisk. W orografii terenu gminy Czarny Dunajec zaznaczają się wyraźnie trzy jednostki geomorfologiczne związane z regionami geograficznymi. Najniżej (około 650-700 m n.p.m.) rozciąga się Kotlina Orawsko-Nowotarska o stosunkowo wyrównanej powierzchni, wypełniona kompleksem utworów neogenu reprezentowanych przez iły, muły, kredę jeziorną, wkładki węgla brunatnego, żwiry, piaski, zlepieńce. Utwory te są przykryte osadami czwartorzędowymi – zwietrzelinowymi, aluwialnymi, lodowcowo-rzecznymi (w formie stożków napływowych) i organogenicznymi. Kotlina jest obszarem wgiętym (nieckowatym) pomiędzy sfałdowanym Beskidem Orawsko-Podhalańskim na północy i podniesionym tektonicznie Pogórzem Gubałowskim na południu. W granicach gminy kulminacje wzniesień beskidzkich (zbudowanych z fliszu magurskiego) sięgają przeszło 900 m n.p.m., natomiast wzniesień Pogórza Gubałowskiego (zbudowanych z fliszu podhalańskiego) przekraczają 1000 m n.p.m. Oba wyniesione regiony charakteryzuje rzeźba erozyjno-denudacyjna, przy czym główne doliny są dość szerokie z zaznaczonymi poziomami terasowymi. Warunki klimatyczne gminy Czarny Dunajec są przestrzennie zróżnicowane, pomimo niewielkiego jej obszaru, należącego w całości do karpackiego regionu klimatycznego. Są one determinowane ukształtowaniem powierzchni i wzniesieniem terenu. Występują tu charakterystyczne dla obszarów górskich piętra klimatyczne. Zarówno dla Beskidu Orawsko-Podhalańskiego jak i Pogórza Gubałowskiego charakterystyczne jest piętro umiarkowanie chłodne ze średnią roczną temperaturą powietrza od +4 do +6°C. Kotlina Orawsko-Nowotarska, pomimo położenia w hipsometrycznej strefie piętra umiarkowanego ciepłego, wyróżnia się indywidualnymi cechami klimatu – tzw. odmianą klimatu dolin i kotlin. W okresie zimowym podczas barycznej sytuacji wyżowej w kotlinie tworzy się często zastoisko zimnego powietrza z możliwymi zamgleniami, co skutkuje inwersją temperatury (wzrost temperatury wraz ze wzrostem wysokości n.p.m.). Z kolei latem kotlina jest cieplejsza i suchsza od otaczających wzniesień. W obrębie gminy można zatem spodziewać się okresowego występowania wyraźnie zróżnicowanych warunków pogodowych. Watro dodać, że Kotlina Orawsko-Nowotarska otrzymuje rocznie poniżej 800 mm opadów. Ich sumy wyraźnie wzrastają na okalających ją grzbietach, osiągając na najwyższych szczytach Tatr ponad 1800 mm. Ilości te przesądzają o wodorodnym znaczeniu omawianego obszaru, co w połączeniu z występującymi tu torfowiskami wysokimi stanowi dodatkowy czynnik wyraźnie poprawiający ich retencyjność. 

 
Nazwa Czarny Dunajec ma geograficznie podwójne znaczenie. Taką nazwę ma górska rzeka odwadniająca zachodnie części Tatr i Podhala oraz miejscowość nad tą rzeką położona. Wody Czarnego Dunajca od źródeł po Nowy Targ, gdzie łączą się z Białym Dunajcem, są górnym biegiem wielkiej rzeki karpackiej - Dunajca. Miejscowość Czarny Dunajec jest usytuowana na lewym brzegu rzeki, w samej osi śródgórskiej Kotliny Podhalańskiej. Tu bystry Dunajec, opuszczając już tatry i Skalne Podhale, wolniej zdąża ku północy po płaskiej równinie orawskiej. Miejsce to nie jest pospolite w Karpatach, swoiste nawet na Podhalu.

W XIII wieku na terenie dzisiejszej czarnodunajeckiej gminy, tak, jak wzdłuż całej południowej granicy królestwa polskiego, szumiała jeszcze puszcza karpacka. Osadnictwo na prawie niemieckim objęło te ziemie dopiero w XVI stuleciu. Spoglądając wokół z równiny okalającej Czarny Dunajec, na południu ujrzymy pasmo Tatr, na zachodzie masyw Babiej Góry, od wschodu ukażą się Gorce i zamajaczą Pieniny. Obszar geograficznie wchodzący w skład trzech subregionów - Pogórza Gubałowskiego, Kotliny Orawsko-Nowotarskiej i Działów Orawsko-Podhalańskich - przez kilkaset lat był spichlerzem Podhala. Bogactwem ziem do niedawna typowo rolniczych, są też - z racji położenia - walory krajobrazowe i przyrodnicze. Rozległe torfowiska wysokie typu alpejskiego, zwane puściznami, przechowały świat roślin sprzed setek tysięcy lat. Na Puściźnie Wielkiej (ponad 400 ha), Puściźnie Małej (100 ha), Rękowiańskiej i Baligówce (ponad 200 ha) spotkać można gatunki flory tak rzadkie, jak: rosiczka, mech torfowiec, storczyki, żurawiny, wełnianka, borówka bagienna. W wyższych partiach króluje unikatowa odmiana kosówki. Dla świata zwierząt kraina torfowisk jest naturalnym korytarzem między Tatrami a masywem Babiej Góry. Lęgną się na torfowiskach bocian czarny i błotniaki; tokują cietrzewie; mają swój przystanek dzikie gęsi. Mieszkańcami torfowisk są puszczyk, myszołów, pszczołojad i sowa pójdźka. Trafić można na łosie, wilki, jelenie, lisy i dziki. Czasem przemknie niedźwiedź. Unikatowym obszarem torfowisk, głębokich czasem na 8,5 metra, teraz opiekują się sami właściciele. W przyszłości torfowiska będą zapewne parkiem krajobrazowym i rezerwatem przyrody. Druga osobliwość czarnodunajeckich okolic to Działy Orawskie - płaskowyż uformowany kilka milionów lat temu, najstarszy element rzeźby terenu. Są one częścią obniżenia łuku Beskidów między Pasmem Babiogórskim a Gorcami. Wododzielne grzbiety wypiętrzone najwyżej między Podwilkiem a Odrowążem (Pająków Wierch 934, Bukowiański Wierch 940 i Żeleźnica 912 m n.p.m.) przegradzają zlewiska Morza Czarnego i Bałtyku. Po jednej ich stronie płynie bowiem Czarna Orawa, z drugiej leżą źródliska Dunajca. Do lokalnych bogactw zaliczyć też trzeba zalegające głęboko pod ziemią wody geotermalne (bardzo wydajny odwiert w Chochołowie) jedne z największych w Polsce południowo-wschodniej pokłady żwirów rzecznych; występujący w niewielkich ilościach węgiel brunatny; masywy leśne i skalne surowce, zwłaszcza piaskowce i wapienie.


ZARYS HISTORYCZNY:

Początki Czarnego Dunajca sięgają roku około 1552. Datę tę, wobec zaginięcia dokumentu lokacyjnego, przyjąć można na podstawie pierwszej lustracji królewszczyzn, przeprowadzonej w 1564 r. Przeczytać w niej można, że wieś Dunaiecz Czarny, określoną jako nową, "osadził p. Prokop Pieniążek [...] ab annis 12, w której się osadziło kmieci 15". Zasadźcą Czarnego Dunajca, a zarazem pierwszym jego sołtysem, był Tomasz Miętus, który - jak zapisano w przywileju dla jego syna Jana wydanym przez króla Zygmunta Augusta w 1592 r. - "podjął niemałe prace przy wykarczowaniu i osadzeniu tejże wsi". Tomasz Miętus, wraz z synem Janem, własnym kosztem na swym gruncie wystawił pierwszy kościół czarnodunajecki. W 1605 r. wspomniany wyżej monarcha zezwolił Janowi Miętusowi scedować sołtystwo na rzecz swego syna Klemensa i wnuka Sebastiana. Klemens Miętus był jednym z głównych organizatorów oporu chłopów przeciwko bezprawiu, jakiego dopuszczał się starosta Mikołaj Komorowski; przypłacił to wielotygodniowym uwięzieniem. Z Czarnego Dunajca pochodził też Stanisław Łętowski, kolejny przywódca górali w buncie przeciw Komorowskiemu, z tej racji nazwany Marszałkiem. On to, wraz z innymi czarnodunajczanami, odegrał jedną z głównych ról w powstaniu Napierskiego w 1651 r., za co w końcu zapłacił własnym życiem [..].

Na Klemensie Miętusie, który potwierdzenie praw do sołtystwa uzyskał jeszcze od wstępującego na tron Władysława IV w 1633 r., kończy się linia Miętusów - sołtysów czarnodunajeckich. Korzystając z możliwości prawnych (konstytucja z 1563 r. dopuszczała wykup sołtystw w królewszczyznach z rąk dotychczasowych użytkowników), starosta Adam Kazanowski w roku 1641 odkupił za 117 grzywien sołtystwo w Czarnym Dunajcu od Klemensa Miętusa i przekształcił je na dworski folwark. W 1669 r. król Michał Korybut, nadał sołtystwo, czyli ów folwark, "urodzonym Teodorowi Sulimie i Janowi Pawęckiemu" - weteranom wojennym. W tym czasie, bo na przełomie lat 1669 i 1670, mieszkańcy Czarnego Dunajca wzięli udział w walkach górali przeciw nadużyciom popełnianym przez przebywającą na odhalu na leżach zimowych chorągiew pancerną starosty Jana Wielkopolskiego.

Ponieważ gospodarka folwarczna nie przyniosła spodziewanych korzyści, dobra dworskie zostały prawie w całości rozsprzedane miejscowym chłopom w 1753 r. Ostatnimi posiadaczami sołtystwa w Czarnym Dunajcu byli Ratułowscy, legitymujący się przywilejem króla Augusta III z roku 1754. W połowie XIX stulecia Miętusowie stanowili bardzo nieliczną grupę mieszkańców Czarnego Dunajca; w ich rękach było zaledwie 5 gospodarstw. Pod zaborem austriackim starostwo nowotarskie przejęte zostało na własność cesarstwa, a następnie - po podziale na sekcje - wystawione na sprzedaż. "Dominium Czarny Dunajec", obejmujące Ciche, Chochołów, Czarny Dunajec, Dzianisz, Podczerwone, Witów i Wróblówkę, kupił w 1819 r. Jan Pajączkowski. Górale z "Dominium", chcąc uniezależnić się od dworu i powiększyć swe grunty, odkupili od Pajączkowskiego, poprzez swego pełnomocnika ks. Józefa zczurkowskiego, dobra dworskie [..]. Charakterystyczny jest tu małomiasteczkowy prostokątny rynek z bocznymi uliczkami, założony już w drugiej połowie XIX wieku, a ukształtowany ostatecznie w okresie międzywojennym, kiedy miejscowość Czarny Dunajec posiadała prawa miejskie. Ważnym elementem architektury były tu tzw. dworki czarnodunajeckie, czyli murowane parterowe domy z gankiem wspartym na filarach, obecnie już nieliczne. Nie brak tu również wielu zabytkowych drewnianych domów. Miejskiego, choć przytulnego wizerunku dodają Czarnemu Dunajcowi nowoczesne gmachy użyteczności publicznej, zwarta zabudowa, dobrze utrzymane i oznakowane drogi, liczne punkty handlowo-usługowe itp.


KULTURA:


Tradycyjna kultura ludowa Podhala stanowi przedmiot zainteresowania i fascynacji nie tylko badaczy. Każdy, kto zawędrował na ten skrawek ziemi, ulega urokowi górskiego krajobrazu i zachwyca się bogatym, wyrazistym i malowniczym folklorem jej mieszkańców. Górale posiadają silną regionalną tożsamość i są bardzo przywiązani do swojej tradycji, co sprawia, że kultura ta wciąż jest żywa.

Miłośników folkloru gromadzą tradycyjne doroczne imprezy kulturalne: "Muzykowanie na Duchowa Nutę" - przegląd góralskich kapel, który nazwę wziął od przydomka słynnego muzykanta z Cichego: "Bajkluś" - przegląd teatrzyków dziecięcych: "Przepatrzowiny Teatrów regionalnych" - konkurs amatorskich grup scenicznych z całego województwa oraz "Przeziyracka Młodych Tonecników i Śpiywoków Góralskich" - popis miejscowych wokalistów i tancerzy. Pod koniec lata czarnodunajczanie urządzają barwną imprezę plenerową - "Hołdymas", czyli dożynki. Hołdymasić - znaczyło u górali zwozić z pola do stodoły ostatnią furę siana czy zboża.

Kultura pasterska


Pasterstwo stanowiło jedno z najważniejszych źródeł utrzymania, zajęcie to otoczone nimbem, przeznaczone dla najodważniejszych, najsprytniejszych i najsilniejszych pozwoliło na powstanie swoistego etosu, na kanwie którego ukształtował się bogaty folklor pasterski. Wieś, bądź grupa gospodarzy, wynajmowała bacę, któremu powierzano wypas owiec na pastwiskach położonych poza wsią, często w paśmie lasów i ponad ich granicą na polanach i halach. Wszelkie umowy i rozliczenia między bacą i gospodarzami były ustne. Redyk wiosenny, pochód na hale, wejście do szałasu, rozpalenie watry, rozstawienie koszara, pierwszy udój i posiłek miały charakter praktyczny i wręcz magiczny, obrosły w rytuał. Baca i juhasi przestrzegali licznych nakazów i zakazów, które miały zabezpieczyć zwierzęta i ludzi przed chorobami i mocami nadprzyrodzonymi oraz zapewnić spokojny wypas i dobrą mleczność owiec. Wielką uroczystością był jesienny redyk, gaszenie watry, pożegnanie z szałasem i powitanie we wsi.


Strój góralski

Strój podhalański przeszedł wielka ewolucję na przestrzeni ostatnich 150 lat. Jeszcze w połowie XIX w. szyli go miejscowi krawcy z materiałów wyrabianych na miejscu. Ozdoby były bardzo skromne. Na początku XX w. stary strój zanikł całkowicie na rzecz nowego, bogato zdobionego i atrakcyjniejszego kolorystycznie. W latach 90-tych XX w. pojawiła się moda retro i stroje góralskie stały się na powrót bardziej stonowane. Młodzież należąca do zespołów regionalnych i elita góralska wraca do czystej formy stroju góralskiego, oczyszczonego z obcych kulturowo naleciałości. Najciekawsze jest to, że górale używają odświętnego regionalnego stroju do dziś. Wdziewając go do kościoła, na wesela, czy inne ważne okazje, podkreślają autentyczną potrzebę podkreślenia własnej odrębności związanej z poczuciem przynależności do własnych tradycji i kultury.

Muzyka

Szczególne znaczenie w życiu górali miała i ma muzyka. Powstawała spontanicznie, a jej dźwięki były wyrazem nastrojów, uczuć i pragnień. Przekazywana była z pokolenia na pokolenie bez nut, grana i śpiewana ze słuchu. Tradycyjnymi instrumentami były piszczałki, fujarki, trombity, dudy i gęśle, które pod koniec XIX w. wyparte zostały przez skrzypce i basy. Z muzyką nierozerwalnie związany był taniec, który był przede wszystkim tańcem męskim, wyrazem siły i zręczności wykonawcy. Ten rodzaj tańca określano mianem zbójnickiego. Inna forma tańca, dopuszczająca obecność kobiety, zwana była drobnym lub krzesanym. Folklor muzyczny jest wciąż kultywowany, można wręcz mówić o modzie na tradycyjny śpiew i taniec. Co ciekawe, góralska muzyka budzi zainteresowanie profesjonalnych artystów, którzy aranżują ją i wykorzystują w swoich kompozycjach, a nawet podejmują wspólne muzykowanie z góralskimi kapelami.

Ochrona dóbr kulturalnych

Gmina Czarny Dunajec przypisuje wielkie znaczenie zachowaniu wszelkich tradycji ludowych. Na terenie gminy działa 12 profesjonalnych zespołów góralskich zrzeszonych przy Centrum Kultury i Promocji oraz przy Oddziałach Związku Podhalan, a także kilkanaście muzyk podhalańskich. Jest to ewenement na skalę nie tylko krajową, tym bardziej, że kultura na tym terenie jest "żywa", autentyczna, nie zmieniona przez zawirowania historii, co jest rzadkością w całej Europie, gdzie wiele obrzędów i zwyczajów dopiero po ich zaginięciu jest wtórnie odkrywanych i prezentowanych turystom jako atrakcja. Aby tradycje czarnodunajeckich górali nie tylko trwały, ale wręcz rozkwitały, organizowane są różne coroczne imprezy kulturalne na terenie całej gminy.


WARTE ZAINTERESOWANIA:

Architektura sakralna. Na terenie gminy Czarny Dunajec znajduje się wiele obiektów architektury sakralnej, które są cennymi, ciekawymi i wartymi poznania zabytkami. Szczególna uwagę warto zwrócić na większość kościołów ze względu na ich oryginalny styl architektoniczny, historię oraz zabytkowe wyposażenie:
  • Kościół św. Jacka w Chochołowie z lat 1853-1866.
  • Kościół Przenajświętszej Trójcy w Czarnym Dunajcu z lat 1863-1865.
  • Kościół św. Rozalii w Podszklu z 1787 r.
  • Kościół św. Marii Magdaleny w Odrowążu z lat 1825-31.
  • Kościół św. Jakuba w Piekielniku z 1878 r.
  • Kościół Matki Boskiej Bolesnej w Pieniążkowicach z 1900 r.
  • Kościół Najświętszej Marii Panny Królowej Polski w Cichem-Miętustwie z lat 1924-1928.
  • Kaplica Najświętszego Serca Pana Jezusa w Załucznem z lat 1930-31.
Stare, ale utrzymane w dobrym stanie XIX-wieczne drewniane dzwonnice słupowe z gontowym dachem możemy spotkać jeszcze w Koniówce, Cichem i Czerwiennem. Z kolei dużą grupę tworzą piękne, w większości XIX w., a z rzadka XVIII w., drewniane i murowane kapliczki oraz krzyże i figury. Rozsiane po całym obszarze gminy stanowią stały element tutejszego krajobrazu, któremu swoją osobliwością i formą nadają dodatkowo swoistego uroku. Spotkać je można w każdej wsi, przy głównych i polnych drogach, wśród starych drzew i na rozstaju dróg oraz w miejscach często przez ludzi uczęszczanych i zacisznych, a także w nieznanych i dawno przez nich zapomnianych. 

Sanktuarium Maryjne. Jednym z najwyższych wzniesień Pogórza Gubałowskiego jest Bachledowy Wierch (947 m npm.) potocznie zwany Bachledówką. Do istniejącej tutaj kaplicy i pustelni o.o. Paulinów z Jasnej Góry na odpoczynek często przyjeżdżali kardynał Stefan Wyszyński i metropolita krakowski Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II. Przywiązanie miejscowej ludności do chrześcijańskiej tradycji zaowocowało wzniesieniem w 1991 r. Sanktuarium Maryjnego na Bachledowym Wierchu. Popularna "Bachledówka" stała się centrum pielgrzymkowym dla okolicznej ludności. Wieża kościoła widoczna jest prawie z każdego miejsca gminy. 

Drewniana zabudowa w Chochołowie. Zabudowa starej części wsi stanowi żywy skansen ludowej architektury i jako zbytek klasy zerowej objęta jest ochroną konserwatorską i patronatem UNESCO. Chochołów to przykład zwarto zabudowanej ulicówki. Wszystkie chałupy ustawione są frontem do słońca i tzw. szczytem do ulicy, za nimi ukryte są budynki gospodarcze, skupione wokół dziedzińca. Chałupy, w przeważającej części XIX-wieczne, wyglądają jak nowe, dzięki ciężkiej pracy chochołowskich gospodyń, które co roku myją drewniane płazy, tak że lśnią one w słońcu jasnym drewnem. Zwyczaj mycia chałup jest charakterystyczny dla Chochołowa. Ciekawą historię ma chałupa oznaczona nr 24. Zbudowana jest z ogromnych płazów pochodzących z jednego drzewa, jodły rosnącej na zboczach Ostrysza, tak potężnej, że fundator chałupy Andrzej Kois, nie mogąc jej zwieźć na dół, obrabiał płazy na górze. 

Dworki w Czarnym Dunajcu. Tak zwany dworek czarnodunajecki to przykład indywidualnego stylu budownictwa wyrosłego na gruncie podhalańskiej architektury drewnianej. Po wielkim pożarze wsi w 1859 r., zdolny i przedsiębiorczy majster budowlany zaczął stawiać zamożniejszym gospodarzom zamiast drewnianych domostw, trwalsze domy murowane. Te parterowe domki posiadają ładne i kształtne ganeczki, których trójkątne szczyty wspierają się na ciężkich kolumnach o szerokich cokołach. 
 
źródło:  https://czarny-dunajec.pl/
 
 

 


środa, 5 października 2022

GMINA KOZŁOWO

 

https://kozlowo.pl/

http://www.bip.kozlowo.pl/

 

Gmina Kozłowo - gmina wiejska położona w południowej części województwa warmińsko-mazurskiego, w południowo-zachodniej części powiatu nidzickiego. Siedziba gminy znajduje się w Kozłowie. Władzę w gminie sprawuje wójt Marek Wolszczak.
 

W obszarze Gminy znajduje się z 31 sołectw:
1. Bartki
2. Browina
3. Cebulki
4. Dziurdziewo
5. Górowo
6. Kamionki
7. Kownatki
8. Kozłowo
9. Krokowo
10. Michałki
11. Niedanowo
12. Pielgrzymowo
13. Rogóż
14. Sarnowo
15. Sątop
16. Siemianowo
17. Sławka Mała
18. SławkaWielka
19. Szkotowo
20. Szkudaj
21. Szymany
22. Turowo
23. Turówko
24. Ważyny
25. Wierzbowo
26. Wola
27. Zabłocie Kozłowskie
28. Zaborowo
29. Zakrzewko
30. Zakrzewo
31. Zalesie.

Poza miejscowościami stanowiącymi sołectwa w obszarze Gminy znajdują się również inne miejscowości: Januszkowo, Lipowo, Gołębiewo, Kadyki, Turowski Młyn, Rodowo, Miłkowiec oraz Borowiec.

Gmina Kozłowo to niezwykle malowniczo położone tereny, które zachęcają do aktywnego wypoczynku o każdej porze roku. Bogata historia oraz różnorodność krajobrazowo-przyrodnicza zachęcają do pieszych wędrówek oraz odkrywania licznych tras rowerowych. Widowiskowe jeziora stwarzają ogromne możliwości uprawiania sportów wodnych, a zabytkowe kościoły i ślady legendarnej bitwy pod Tannenbergiem to nie lada gratka dla miłośników historii. Ten pozornie zwyczajny kawałek przestrzeni geograficznej w istocie jest ważnym elementem rozwoju województwa oraz miejscem codziennego życia wspaniałej społeczności, która swoją codzienną działalnością przyczynia się do tego, że Gmina Kozłowo z roku na rok jest miejscem ciekawszym, bardziej sprzyjającym rozwojowi i po prostu piękniejszym.
 

Efektowne jeziora, malownicze rzeki i zielone lasy sprawiają, że tutejsze tereny przywodzą na myśl najpiękniejsze wakacyjne pocztówki. Dziewięć srebrzących się w słońcu jezior zajmuje łączną powierzchnię 347 ha i stwarza możliwości do aktywnego wypoczynku. Największe z nich to jezioro Kownatki o powierzchni 216 ha i głębokości 31m. Popularnością wśród turystów cieszy się też jezioro Szkotowskie o powierzchni 41ha i max. głębokości ok. 6m oraz jezioro Kąty o powierzchni 42 ha i głębokości 16m. Wszystko to sprawia, iż Gmina Kozłowo jest miejscem materializującym wszystkie walory przyrodnicze Warmii i Mazur.
 

Tajemnicze kurhany i klimatyczne kościoły przyciągają turystów szukających nieoczywistych atrakcji. Rowerowa trasa „Szlak kurhanów” wynosi aż 30 km i przebiega min. przez Kozłowo, Pielgrzymowo, Michałki, Kownatki, Zaborowo i Turowo. Tutejsze kościoły o ewangelickich korzeniach po II wojnie zostały przejęte przez parafie rzymsko-katolickie. Podczas eksplorowania atrakcji gminy warto zajrzeć min. do kościoła Matki Boskiej w Dziurdziewie, kościoła pw.św. Michała Archanioła w Turowie, na uwagę zasługuje też kościół św. Piotra i Pawła w Kozłowie oraz p.w. św. Antoniego w Sarnowie. W Gminie Kozłowo znajdują się cmentarze i mogiły będące niemymi świadkami historii I wojny. Warto odwiedzić te miejsca, by lepiej zrozumieć dzieje Polski. Jednym z piękniejszych na terenie całej Warmii i Mazur jest cmentarz z I wojny światowej w Szkotowie usytuowany na skraju wsi. Jest to miejsce spoczynku 28 żołnierzy armii niemieckiej oraz 322 żołnierzy armii rosyjskiej, poległych w dniach 26-28 sierpnia 1914r. w bitwie pod Tannenbergiem. Warto również odwiedzić cmentarz wojenny w Sarnowie położony w zagajniku z kamienną płytą w języku polskim i niemieckim, a także w Michałkach czy Lipowie.

źródło: tekst własny Urzędu Gminy w Kozłowie





 

poniedziałek, 3 października 2022

POLSKO-NIEMIECKA WSPÓŁPRACA MŁODZIEŻY

 

 

 

 

 

 


Polsko-Niemiecka Współpraca Młodzieży (PNWM) umożliwia spotkania i współpracę młodych Polaków i Niemców. Dofinansowuje i merytorycznie wspiera polsko-niemieckie projekty.

PNWM dotuje spotkania młodzieży tak różnorodne w tematyce i formie, jak różnorodne są zainteresowania młodych ludzi – od warsztatów teatralnych przez międzyszkolne projekty ekologiczne po mecze hokeja na trawie. Dla organizatorów tych spotkań – nauczycieli, pedagogów i animatorów – PNWM przeprowadza szkolenia, konferencje i seminaria oraz wydaje publikacje.

PNWM została utworzona 17 czerwca 1991 roku jako organizacja międzynarodowa przez rządy Polski i Niemiec, równocześnie z podpisaniem traktatu dobrosąsiedzkiego. Od początku istnienia organizacji dzięki jej wsparciu odbyło się blisko 80 tysięcy projektów, w których udział wzięło przeszło 3 miliony uczestników.

 

Deutsch-Polnisches Jugendwerk

Das Deutsch-Polnische Jugendwerk (DPJW) ermöglicht die Begegnung und Zusammenarbeit junger Deutscher und Polen. Es fördert deutsch-polnische Jugendbegegnungen finanziell und unterstützt sie inhaltlich.

Das DPJW fördert Jugendbegegnungen, die so vielfältig sind wie die Interessen der Jugendlichen – von Theaterworkshops über gemeinsame Umweltschutzprojekte von Schulen bis zu Rasenhockeyturnieren. Für Organisatorinnen und Organisatoren von Jugendbegegnungen – Lehrkräfte, Pädagoginnen und Pädagogen und das gesamte Leitungsteam – bietet das DPJW außerdem Fortbildungen, Konferenzen Seminare und Publikationen.

Das DPJW wurde am 17. Juni 1991 als internationale Organisation von den Regierungen der Bundesrepublik und der Republik Polen gegründet, zeitgleich mit der Unterzeichnung des Vertrags über gute Nachbarschaft und freundschaftliche Zusammenarbeit. Seit Bestehen des Jugendwerks wurden rund 80.000 Projekte realisiert, an denen mehr als 3 Millionen junge Menschen teilgenommen haben. 

 

Rozmówki Polsko-Niemieckiej
Współpracy Młodzieży „Spróbuj po niemiecku” jako aplikacja mobilna

 
Niemiecki jest trudny? Wcale nie. Z mobilnymi rozmówkami polsko-niemieckimi dogadasz się z każdym i wszędzie, bez względu na to, czy jesteś na urlopie czy spotkaniu młodzieży.

Pobierz bezpłatnie z:
                                                                                                             

  
    na iPhone oraz iPad      



na urządzenia w systemie Android
           
              Google Play            






 


 








niedziela, 2 października 2022

MIASTO i GMINA STRZELIN

 

 

 

 

 

WIRTUALNY SPACER PO STRZELINIE:

http://strzelin-pliki.strzelin.pl/spacer/Strzelin.html
 

 

ZWIEDZAJ STRZELIN Z APLIKACJĄ FOOTSTEPS:

http://footsteps.city/realizacje/realizacja/?id=nwN9M77oDL

 

MAPA GMINY STRZELIN:

https://strzelin.e-mapa.net/

 

 

FILM PROMOCYJNY - "BALLADA O ZIEMI STRZELIŃSKIEJ":

https://www.youtube.com/watch?v=79441TIweR0

 

Strzelin – gmina miejsko-wiejska w województwie dolnośląskim, w powiecie strzelińskim. W latach 1975–1998 gmina położona była w województwie wrocławskim.

Siedziba gminy to Strzelin.

Strzelin to dolnośląskie miasto położone 37 km na południe od Wrocławia na krawędzi pokrytych lasami mieszanymi Wzgórz Strzelińskich stanowiących część Przedgórza Sudeckiego i urodzajnej Równiny Wrocławskiej wchodzącej w skład Niziny Śląskiej.

Miasto leży nad rzeką Oławą (lewy dopływ Odry), na szlaku kolejowym łączącym Warszawę poprzez Wrocław z Pragą, w odległości 23 km od autostrady nr 4 (Kraków-Wrocław-Olszyna). Powierzchnia gminy wynosi 171,64 km2. Miasto i Gminę Strzelin zamieszkują 21 101 osoby*, w tym miasto 11 748 mieszkańców*. Gmina ma charakter rolniczo- przemysłowy. Dobre gleby czynią ją bardziej rolniczą, a brak dużych zakładów przemysłowych powoduje, że środowisko jest ekologicznie czyste z pięknymi terenami o walorach przyrodniczych (szczególnie na obszarze Wzgórz Strzelińskich).

Wzgórza Strzelińskie z kulminacją na Gromniku (395 m n.p.m.) zbudowane są w większości z granitu, który w wielu miejscach jest eksploatowany. Kamieniołomy granitu w Strzelinie należą do największych w Europie, dostarczają jakościowo bardzo dobrego surowca skalnego i stanowią jedną z większych atrakcji turystycznych. Tereny gminy mogą służyć także wszelkiej działalności gospodarczej, czystej ekologicznie, szczególnie w zakresie przetwórstwa rolniczego.

Głównymi arteriami komunikacyjnymi są droga krajowa nr 39 przebiegająca przez gminę z zachodu na wschód oraz droga wojewódzka nr 395 i linia kolejowa nr 276 (Warkocz, Strzelin, Biały Kościół) przebiegające z północy na południe. W północnej części gminy biegnie droga wojewódzka nr 396 w stronę Oławy, a we wschodniej droga wojewódzka nr 378 w stronę Grodkowa. Ponadto przez gminę przebiegają - obecnie nieczynne - linie kolejowe nr 304 (wschód-zachód) i nr 321 (we wschodniej części gminy).


ZARYS HISTORYCZNY:

Dokument lokacyjny wystawiony 30 Xl 1292 r. przez Bolka l Świdnickiego, zwanego "Surowym", nadawał prawa miejskie osadzie, której powstanie sięga początków państwa polskiego. Strzelin powstał na skrzyżowaniu dróg handlowych z Wrocławia do Kłodzka i z Brzegu do Świdnicy. Tu właśnie, w dolinie rzeki Oławy, przejeżdżający kupcy zatrzymywali się na nocleg.
 

Nowo powstała rzemieślniczo-handlowa osada nazwę swą wywodzi od słowiańskiego wyrazu "streła" - strzała, co sugeruje, że mieszkali w niej wytwórcy łuków i strzał, a mieszkańcy słynęli jako doskonali strzelcy-łucznicy. W herbie Strzelina obok średniowiecznego patrona miasta św. Michała Archanioła widnieje strzała.

 
Około 1150 r. wzniesiono w Strzelinie kościół-rotundę, rozbudowaną w XIV i XV w.(dzisiejszy kościół św. Gotarda - zabytek klasy I). W źródle pisanym nazwa "Strzelin" pojawia się po raz pierwszy w 1228r. przy wzmiance o Radosławie, komesie ze Strzelina. Źródła z 1245 r. wspominają o strzelińskiej kasztelani, co oznacza, że Strzelin mógłbyć ośrodkiem piastowskiej władzy państwowej.
 
Bolko l był nie tylko świetnym gospodarzem, ale dbał również o obronność swojego księstwa. Otoczył miasto zbudowanym z miejscowego granitu murem obronnym wzmocnionym czterema basztami narożnymi. Władca Strzelina nie dopuścił do zajęcia Wrocławia przez Czechów, do czego zmierzał niemiecki patrycjat miasta, a jego trzej synowie najdłużej wytrwali w wierności Polsce.

Bolko II ziębicki, otoczony przez Czechów na zamku w Kamieńcu, bronił się długo i mężnie. Musiał jednak ulec i w 1536r. księstwo ziębickie wraz ze Strzelinem przeszło pod panowanie króla czeskiego. W pierwszej połowie XV w. ziemia strzelińska bardzo ucierpiała na skutek wojen husyckich. Oddziały husytów trzykrotnie zdobywały i plądrowały miasto.

Druga połowa XV i cały XVI w. to szybki rozkwit miasta. Podstawą bogactwa mieszczan stało się sukiennictwo, szewstwo, garbarstwo, piwowarstwo, obróbka metali. Duże dochody przynosiły kamieniołomy granitu. Rozwijało się szkolnictwo i kultura. Pierwsza szkoła powstała przy kościele parafialnym św. Michała Archanioła, a jej istnienie potwierdza dokument z 1552r. Osobna szkoła przeznaczona wyłącznie dla zakonnic funkcjonowała przy żeńskim klasztorze Klarysek. Zakon ten, założony w 1295r., odegrał znaczącą rolę w utrzymywaniu polskości miasta. Wśród jego 10 opatek było sześć księżniczek pochodzących z rodu Piastów śląskich.

Strzelin, tak jak cały Śląsk, kolonizowany był przez Niemców. W XVI w. patrycjat miasta był już w większości niemiecki, pospólstwo stanowili przede wszystkim Polacy. Zdecydowanie polskie były okoliczne wioski. Obok Polaków i Niemców w mieście mieszkali również Żydzi. W końcu XV w. istniała tu szkoła żydowska. W dobie reformacji w 1540r. klasztor Klarysek zlikwidowano, a władca Strzelina, książę legnicko-brzeski Fryderyk II wprowadził w swoim księstwie luteranizm.

Rozkwit miasta przerwała wojna 30-letnia (1618-1648). Obce wojska wielokrotnie grabiły Strzelin. Skrzętnie ukrywany skarbiec miejski wpadł w ręce Szwedów. Ziemię strzelińska rabowały również wojska cesarskie, saskie, brandenburskie oraz polskie oddziały najemne, tzw. lisowczycy walczący w służbie cesarza. Plagą tych lat były też liczne pożary oraz wielkie epidemie dziesiątkujące ludność.

W 1675r. umarł młodziutki Jerzy Wilhelm - ostatni książę z rodu Piastów. Księstwo legnicko-brzeskie, w skład którego wchodził Strzelin, przeszło w bezpośrednie władanie cesarza. Rządy namiestników cesarskich przyniosły wzmożoną akcję kontrreformacyjną, ograniczenie samorządności miejskiej oraz wzrost ucisku podatkowego jego mieszkańców.

Rozpoczęte w 1740 r. wojny prusko-austriackie o Śląsk nie ominęły ziemi strzelińskiej. W 1761 r. zostały ostatecznie wyparte wojska austriackie. Strzelin wraz z całym Śląskiem dostał się na blisko 200 lat pod panowanie pruskie. Resztki niezależności władz miejskich zostały całkowicie zlikwidowane. Nastąpiła germanizacja tych terenów. Pojawiły się pierwsze manufaktury, głównie sukiennicze, co spowodowało ograniczenie roli cechów i pogorszenie sytuacji rzemieślników.
 
W 1780r. Strzelin liczył 2159 mieszkańców. W czasie wojen napoleońskich okolice Strzelina były widownią kilku potyczek oraz wielkiej bitwy stoczonej na zachód od miasta koło wsi Szczawin.

W 1807r. przez Strzelin przechodziły oddziały polskich ułanów - żołnierzy legii polsko-włoskiej. Władze pruskie pragnąc opanować radykalizację nastrojów swych poddanych ogłosiły w 1807r. akt o zniesieniu poddaństwa, a w 1808r. przywróciły częściowo samorząd miejski. W 1815r. przez Strzelin przechodziły wojska rosyjskie spychając Francuzów na zachód. W tym też czasie doszło tu do spotkania między carem Aleksandrem l a królem pruskim Fryderykiem Wilhelmem III. W spotkaniu też uczestniczyli wodzowie obu armii: Kutuzow i Blucher. Sojusznicy obradowali w dawnym zamku książąt brzeskich należącym do arystokratki Marii Teresy Radziejowskiej.
 
W drugiej połowie XIX w. i na początku XX w. nastąpił rozwój gospodarczy miasta. Rozbudowano kamieniołomy, w których zaczęto wydobywać granit na skalę przemysłową. Ze strzelińskiego granitu wzniesiono m.in. ratusze w Berlinie i Tczewie, mosty na Wiśle, liczne dworce na Śląsku. W 1868r. uruchomiono cegielnię, a trzy lata później cukrownię. W 1871 r. otwarto linię kolejową łączącą Wrocław ze Strzelinem, którą następnie przedłużono do Kłodzka i Międzylesia. Wkrótce Strzelin otrzymał połączenie kolejowe z Brzegiem, Grodkowem, Otmuchowem i Niemczą. Kolej zrewolucjonizowała handel i transport wpływając na wzrost rentowności przedsiębiorstw i bogacenie się miasta. Po wyburzeniu w ciągu XIX w. murów miejskich nastąpił rozrost terytorialny miasta, do którego włączono sąsiednią wieś Wojsewitz (Wojsławice). W 1876r. wzniesiono gmach gimnazjum miejskiego (dziś ZSO), a w 1911 r.rozpoczęło naukę liceum żeńskie. W gimnazjum męskim kształcił się późniejszy laureat Nagrody Nobla w dziedzinie immunologii - strzelinianin Paul Ehrlich.

I wojna światowa szczęśliwie ominęła miasto. Na terenie powiatu zatrudniano ponad 1000 jeńców wojennych, głównie Rosjan, Serbów i Rumunów. W 1920r. Strzelin liczył 9400 mieszkańców, w 1925r. 10900, a w 1938r. 12550. Po zajęciu Polski przez wojska hitlerowskie w Strzelinie i w okolicy powstały liczne obozy jenieckie i obozy pracy przymusowej. W latach 1939-1945 pracowały w nich tysiące jeńców wojennych: Polaków, Rosjan, Francuzów, Belgów, Anglików, Jugosłowian. W obliczu zbliżającego się frontu w styczniu 1945r. władze niemieckie przesiedliły całą ludność miasta i powiatu na południe, głównie w okolice Bystrzycy Kłodzkiej. Krok ten wymusiło dowództwo wojskowe pragnące oczyścić przedpola "Festung Breslau". Ostatni niemiecki burmistrz Strzelina rozkazał wysadzić w powietrze wieżę ratusza i wieżę kościoła św. Krzyża. Ten sam los podzielił zamek z wieżą widokową na Gromniku. Tuż przed wyzwoleniem hitlerowcy na jednym z centralnych placów miasta zbudowali szubienicę, na której powiesili sześciu polskich robotników ukrywających się w opuszczonym mieście. Wokół toczyły się ciężkie walki.
 
Pierwszy czołg radziecki wjechał do miasta 27 marca 1945r. od zachodu ul. Dzierżoniowską. Strzelin płonął. Kilkutygodniowe pożary zniszczyły niemal doszczętnie zabytkowe centrum miasta. Rynek i okolice spłonęły w 90%. Ogień pochłonął m.in. zabytkowe budowle: ratusz, kościół św. Michała, zamek książąt brzeskich oraz wielki gmach gimnazjum żeńskiego. Szczęśliwie ocalała otoczona morzem ognia rotunda św. Gotarda. 90% mostów, 70% dróg w powiecie nie nadawało się do użytku, 60% budynków wiejskich uległo zniszczeniu. Zaminowane były pola i drogi. 15 maja 1945r, radziecki komendant Strzelina przekazał spalone miasto Pełnomocnikowi Rządu RP p. Janowi Nowakowskiemu i grupie towarzyszących mu osób - reprezentantów władzy polskiej.

 

O TURYSTYCE SŁÓW KILKA...

Strzelin to gościnne dolnośląskie miasto położone nad rzeką Oławą, niespełna 40 kilometrów od Wrocławia. Słynie z doskonałego granitu, eksploatowanego w największej kopalni tego kamienia w Europie, a charakterystycznym elementem ziemi strzelińskiej są liczne, nieczynne już kamieniołomy. Wzgórza Strzelińskie to przepiękne i malownicze tereny, które można zwiedzać korzystając z gęstej i dobrze oznakowanej sieci ścieżek rowerowych i pieszych. Na amatorów aktywnego wypoczynku czekają tu wędrówki po malowniczym paśmie podgórskim, którego najwyższym wzniesieniem jest tajemnicze wzgórze Gromnik (393 m n.p.m.). Do najcenniejszych zabytków ziemi strzelińskiej należą: Rotunda Św. Gotarda, Dom Książąt Brzeskich, strzelińskie kościoły: pw. Podwyższenia Krzyża Świętego i pw. Matki Chrystusai Św. Jana Ewangelisty oraz świątynie w Białym Kościele i Nowolesiu. Na turystów i gości odwiedzających miasto i gminę Strzelin czeka dobrze rozwinięta baza gastronomiczna i noclegowa. Dzięki linii kolejowej oraz drodze wojewódzkiej 395 miasto jest świetnie skomunikowane z Wrocławiem. Dojazd do Strzelina z Wrocławia – pociągiem lub samochodem – zajmuje ok. 40 minut, a od niedawna znacząco wzrosła liczba pociągów łączących Strzelin ze stolicą Dolnego Śląska. Goszcząc w Strzelinie koniecznie trzeba zobaczyć XII-wieczną Rotundę św. Gotarda, należącą do najstarszych budowli sakralnych na Śląsku. Wewnątrz budynku zwracają uwagę nawy o sklepieniu krzyżowo-żebrowym oraz barokowy nagrobek zawieszony na północnej ścianie kościoła zwanego kiedyś "polskim kościołem" (polnische kirche). Grupy zorganizowane mogą zwiedzić wnętrze rotundy po wcześniejszej rezerwacji telefonicznej pod nr tel. 71 392 15 43, a zwiedzanie jest całkowicie bezpłatne. Po zwiedzeniu rotundy warto udać się na pobliską ulicę Brzegową, przy której mieści się zabytkowa XIV-wieczna kaplica szpitalna pw. św. Jerzego. To tutaj, przed wiekami działał pierwszy strzeliński szpital. Idąc w kierunku kaplicy szpitalnej mijamy dwie charakterystyczne budowle. Pierwszy to ostatnia ocalała baszta prochowa z dawnych fortyfikacji miejskich. Jej górna część, z dwoma otworami strzelniczymi, pochodzi z XVI w. Do połowy XIX wieku baszta służyła jako wieża widokowa. Lokalny samorząd przymierza się do zabezpieczenia tego cennego miejskiego zabytku. W sąsiedztwie baszty widać ruiny strzelińskiego browaru, świetnie pokazujące skalę zniszczenia miasta podczas II wojny światowej. Wracając do rynku warto zatrzymać się przez chwilę na ul. Wodnej i spojrzeć na zarys dawnej bramy wodnej. Jej pozostałości odkryto podczas przebudowy ulicy, a więcej informacji o bramie wodnej można odnaleźć na tablicy edukacyjnej. Przemierzając strzelińskie stare miasto i jego najbliższe okolice natkniemy się na charakterystyczne drewniane słupki z daszkiem. To fotoplastykony, które podarował miastu Josef Mohlenkamp, Honorowy Obywatel Strzelina. Patrząc przez fotoplastykon, cofamy się w przeszłość i widzimy fragmenty Strzelina, sprzed okrutnych wojennych zniszczeń. W rynku na turystów czeka wysoka na ponad 70 metrów wieża ratuszowa. Z tarasu widokowego, położonego na wysokości ponad 40 metrów, można podziwiać piękne panoramy miasta, ziemi strzelińskiej, Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich oraz Równiny Wrocławskiej. Na jednej z kondygnacji ulokowano ekspozycję minerałów pochodzących głównie z ziemi strzelińskiej i okolic. W wieży można też zobaczyć stałą wystawę zdjęć przedwojennego Strzelina oraz inne materiały związane z historią regionu. W starej części wieży usytuowano loch głodowy, a na ścianach jednego z pięter znajdują się unikatowezapiski i rysunki wykonane przez osadzonych tam skazańców. Niektóre z nich pochodzą z XVI wieku. Wstęp na wieżę ratuszową jest nieodpłatny, a dni i godziny otwarcia obiektu w sezonie turystycznym (od kwietnia do września) są dostępne na stronie www.kultura.strzelin.pl w zakładce „Informacja Turystyczna”. Zwiedzanie wieży przez grupy zorganizowane poza sezonem – od października do marca – odbywa się wyłącznie w umówionych dniach i godzinach, po wcześniejszej rezerwacji telefonicznej pod nr tel. 71 392 15 43. W sąsiedztwie wieży ratuszowej znajduje się granitowy stół sędziowski, przy którym przed wiekami publicznie ogłaszano wyroki. Pochodzi prawdopodobnie z XV wieku, a w 1740 r. przeszedł renowację. To jeden z dwóch ostatnich zachowanych na Dolnym Śląsku stołów sędziowskich. Przy wieży ratuszowej można też zobaczyć pomnik strzelca, umieszczony na fontannie. To jeden z najbardziej charakterystycznych miejskich symboli. Oryginał wprawdzie zaginął podczas wojennej zawieruchy, ale o jego odtworzenie zadbało lokalne stowarzyszenie Towarzystwo Wzgórz Strzelińskich. Z wieży ratuszowej doskonale widać Dom Książąt Brzeskich. Ten okazały obiekt powstał na początku XVII wieku w miejscu dawnego klasztoru klarysek i w swojej historii pełnił rozmaite funkcje. Do 1675 r. był kwaterą księcia brzeskiego. Następniemieściły się w nim m.in. urząd podatkowy i sąd okręgowy. Poważnie zniszczony w 1945 r., przez kilkadziesiąt lat pozostawał w ruinie. Na początku lat 90. XX w. przeprowadzono częściową renowację budynku, w ramach której zabezpieczono go przed dalszą dewastacją. Obecnie należący do Skarbu Państwa obiekt jest niedostępny dla zwiedzających i wciąż czeka na zagospodarowanie. W jego najbliższym sąsiedztwie mieści się kolejny cenny strzeliński zabytek - kościół pw. Podwyższenia Krzyża św. Pierwotnie pełnił on funkcję świątyni przyklasztornej. Zbudowany w stylu gotyckim z miejscowego granitu, na planie krzyża z wydłużonym prezbiterium. Rzeźby i obrazy pochodzą z XVIII wieku i są głównie dziełem Jana Józefa Klimy. Uwagę zwiedzających przyciąga wspaniale utrzymany przykościelny ogród, w którym jest m.in. pomnik Papieża Jana Pawła II – dzieło artystów kamieniarzy z sąsiedniego Wiązowa. Z kościołem i dawnym klasztorem sąsiaduje jeden z najbardziej okazałych miejskich zabytków. To wybudowana w drugiej połowie XIX wieku willa zamożnego strzelińskiego lekarza Augusta Pietrulli. W tym efektownym neogotyckim budynku z cegły klinkierowej i glazurowanej mieści się obecnie siedziba lokalnego oddziału banku Santander. Na zakończenie spaceru po strzelińskim starym mieście warto choć na chwilę zatrzymać się przed charakterystycznym budynkiem poczty, który mieści się przy ul. Pocztowej. Budynek powstał w 1889 r. Na fasadzie budynku są widoczne okrągłe elementy dekoracyjne (tzw. medaliony) z symbolami telegrafu i trąbki pocztyliona. Kontynuując spacer po Strzelinie warto wspiąć się na Wzgórze Maryjne, z którym wiąże się jedna z interesujących lokalnych legend. U stóp wzniesienia, położonego w Parku Miejskim im. Armii Krajowej, miała powstać najpierw osada, która później stała się miastem. Wspomniana legenda głosi, że żona Bolka I Świdnickiego, który w 1292 r. nadał Strzelinowi prawa miejskie, ze szczytu wzgórza wypuściła strzałę. W miejscu gdzie spadła miał powstać ratusz miejski. Od XIX wieku na szczycie wzgórza działała restauracja, przy której później umieszczono pomnik niemieckiego kanclerza Bismarcka. Po wojnie, obiekt wraz z otoczeniem został niemal całkowicie zdewastowany. Obecnie na szczycie wzgórza działa strzeliński Hotel Maria. W hotelowej restauracji można się m.in. napić się pysznej kawy oraz skosztować lokalnych, strzelińskich przysmaków. Idąc w kierunku dworca kolejowego, w samym centrum miasta, na skwerze nieopodal ronda można dostrzec kamienne popiersie przedstawiające Paula Ehrlicha, laureata Nagrody Nobla. Nagrodzony za wybitne osiągniecia w immunologii i uważany z twórcę podstaw chemioterapii, naukowiec urodził się w Strzelinie. Tuż przy dworcu kolejowym znajduje się park skalny, w którym można podziwiać wydobywane w okolicach skały, stanowiące naturalne bogactwo regionu. Na terenie parku umieszczono również tablice informacyjne oraz specjalne kody QR, których aktywacja umożliwia skorzystanie z gry edukacyjnej pt. „Znajdź granit strzeliński”. W parku skalnym można również zobaczyć odrestaurowany wagonik, który służył do transportu granitu wydobywanego w strzelińskiej kopalni. Pomysłodawcą utworzenia parku skalnego była organizacja Geopark Przedgórze Sudeckie, która blisko współpracuje z gminą Strzelin. Granit to bezsprzecznie najcenniejsze lokalne bogactwo i swoisty znak rozpoznawczy Strzelina. W miejscowej kopalni jest wydobywany kamień na materiał drogowy, brukowy i kruszywa. Strzeliński granit użyto np. do odbudowy Mostu Poniatowskiego w Warszawie, budowy Pałacu Kultury i Nauki, pomnika Nike czy pomnika Papieża Jana XXIII we Wrocławiu. Strzelińska kopalnia prowadzi klasyczne wydobycie wgłębne i jest największym tego typu wyrobiskiem w Europie. Głębokość największego kamieniołomu wynosi 120 metrów, długość 650 metrów a szerokość 300 metrów. W ostatnich latach strzeliński granit wykorzystano m.in. do realizacji takich inwestycji jak: budowa odcinków autostrad A1 i A4, lotnisk w Pyrzowicach, Balicach i Szymanach, drogi S7 (k. Radomia i Olsztyna), trasy W-Z w Łodzi oraz placu pod Centrum Kongresowy m w Krakowie. Strzelińskim kamieniołomem obecnie zarządza spółka Mineral Polska. W Strzelinie przy ulicy Generała Leopolda Okulickiego działa jedna z najnowocześniejszych dolnośląskich krytych pływalni – Aquapark Granit. Na jej terenie znajdziemy basen pływacki o wymiarach 25,00 x 12,50 oraz basen rekreacyjny z licznymi miejscami masażu wodnego. Można tu skorzystać z jacuzzi, brodzika dla dzieci z parasolem wodnym i zjeżdżalni o długości 72 m. Ofertę Aquaparku Granit dodatkowo wzbogacają: profesjonalne szkoły pływania, restauracja, siłownia, sauny – fińska i parowa, gabinet masażu oraz sklep z akcesoriami sportowymi.Obiekt oczywiście dostosowano do potrzeb osób niepełnosprawnych.Więcej informacji o Aquaparku Granit można odnaleźć na stronie internetowej www.aquaparkstrzelin.pl. W sezonie letnim w Białym Kościele działa Ośrodek Wypoczynkowy "Nad Stawami", położony u zbiegu turystycznych szlaków pieszych i rowerowych. Co roku odwiedzają go tysiące turystów i wczasowiczów. Ośrodek oferuje miejsca noclegowe w 22 nowoczesnych i dobrze wyposażonych domkach letniskowych. Do dyspozycji klientów jest dostępny również nowoczesny budynek rekreacyjny, w którym ulokowano przebieralnie, toalety i bar, a także wypożyczalnia rowerów.Z Wrocławia do Białego Kościoła najłatwiej dotrzeć pociągiem, a w miejscowości, oprócz dworca kolejowego, są dwa sklepy, piekarnia, apteka, ośrodek zdrowia oraz kościół. Przy murze okalającym świątynię warto obejrzeć m.in. kamienne płyty nagrobkowe z XVII i XVIII wieku.

 

Miejsca o fascynującej historii

Obowiązkowym punktem turystycznej wizyty na ziemi strzelińskiej jest wyprawa na jej najwyższe wzniesienie - Gromnik (393 m n.p.m.). To najwyżej położony punkt Wzgórz Strzelińskich, szczycący się bogatą i fascynującą historią. Na jego szczycie znajdują się pozostałości po średniowiecznym grodzie, który przed wiekami był m.in. siedzibą budzącego strach groźnego rycerskiego rodu Czirnów. Turyści mogą skorzystać z wieży widokowej (godziny otwarcia można sprawdzić na stronie przeworno.pl). Na Gromnik można dotrzeć m.in. szlakiem czerwonym ze Strzelina lub szlakiem żółtym z Białego Kościoła. Warto wybrać się również na Kopę Nowoleską (383 m n.p.m.) położoną około 4,5 km. na południowy wschód od Białego Kościoła. U podnóża Kopy Nowoleskiej rozciąga się malownicza miejscowość Nowolesie, z dominującą wieżą neoromańskiegoXIX-wiecznego kościoła pod wezwaniem św. Marcina. W ołtarzu świątyni znajduje się obraz Matki Boskiej Różańcowej przeniesiony z kresowego Komarna. Obraz intronizowano w 1957 r., a w 1997 r. kościół uzyskał status Sanktuarium Matki Bożej Różańcowej. Sporo atrakcji dla rowerowego i pieszego turystę czeka w okolicach Gębczyc. Duże wrażenie robi częściowo zalana kopalnia granitu, w której nadal  wydobywany jest kamień. Jadąc lasem wzdłuż potężnego wyrobiska trafimy do gospodarstwa agroturystycznego „Nietoperek” zwanego przez miejscowym Domem na Kalbruchu. Stoją tu dwa charakterystyczne wapienne piece, w których powstawało kiedyś wapno, używane do celów budowlanych W ich sąsiedztwie  widać dawne wyrobisko marmurów zalane wodą, w którym wydobywano pomarańczowe kryształy granatów o jubilerskiej jakości. W lesie za Gębczycami,  nieopodal zalanego wyrobiska (tzw. "Szamotki"), w którym kiedyś wydobywano kaolin, warto na chwilę zboczyć z żółtego szlaku, by  zobaczyć tajemniczą  granitową skałkę zwaną "Marienstein”.  Uważny obserwator dostrzeże na niej wyryte napisy oraz liczne próby  obróbki. Prawdopodobnie już w średniowieczu próbowano rozbić skałę i wykorzystać na cele budowlane. Z nieznanych powodów tego zaniechano i kamień ocalał w całości do naszych czasów. Wędrując po zalesionych Wzgórzach Strzelińskich warto zatrzymać się przy kamiennym krzyżu, zwanym Cygańskim Kamieniem. Ten unikalny granitowy zabytek z XIV-XV w. znajdziemy między Gromnikiem a Miecznikiem.  Jak głosi legenda, granitowy krzyż mieli ustawić miejscowi Cyganie w pokucie za zamordowanie dziecka. Jeżeli wierzyć tej legendzie, byłby to jedyny na Dolnym Śląsku krzyż kamienny mający związek z Cyganami. Warto podkreślić, że jest to również jedyny krzyż pojednania, wyryty w skale, bez dalszej obróbki. Zwiedzając Gromnik, warto pamiętać, że  najwyższe wzniesienie Wzgórz Strzelińskich leży już na terenie sąsiedniej gminy Przeworno. Jest tam jeszcze co najmniej  kilka ciekawych miejsc, które każdy turysta odwiedzić powinien.  Na wschodnim stokach Gromnika, powyżej miejscowości Samborowiczki napotkamy na tzw. „Diabelską Kręgielnię” czyli charakterystyczny rozbudowany system wąwozów i parowów. Z tym miejscem wiąże się interesująca  lokalna legenda  o diable grającym w kręgle. W okolicach Jegłowej i Krzywiny można znaleźć kryształ górski, który będzie świetną pamiątką z wyprawy po Wzgórzach Strzelińskich. Kryształy łatwo zdobędziemy np. przy Skałce Goethego, położonej na północnym krańcu Krzywiny. Występuje tu także  tzw. kwarcyt daktylowy, który jest jedną z największych osobliwości skalnych Śląska.  Tutejszy kwarcyt podziwiał  wybitny niemiecki poeta Johann Wolfgang Goethe, który w sierpniu 1790 roku, odwiedził  miejscową kopalnię.

Zwiedzający ziemię strzelińską turyści bardzo chętnie zaglądają do malowniczego i obecnie nieczynnego wyrobiska kwarcytu w Jegłowej. Tam również spostrzegawczy turysta znajdzie kryształy górskie oraz inne geologiczne atrakcje. Na tych, którzy preferują odpoczynek z wędką i chcą sobie zrobić dłuższą  przerwę w wyprawie, czeka komercyjne łowisko zlokalizowane w Kaszówce. Można tutaj zapolować m.in. na amura lub karpia. Warto podkreślić, że jest to jedyne takie łowisko na ziemi strzelińskiej.

Zwiedzając Wzgórza Strzelińskie trzeba obowiązkowa zajrzeć do gminy Ziębice. Na pięknej ziemi ziębickiej nie brakuje interesujących zabytków oraz dobrze oznakowanych tras pieszych i rowerowych. Jedną z najbardziej rozpoznawalnych atrakcji jest  Źródło Cyryla zlokalizowane  na terenie Lasu Miejskiego, przy czerwonym szlaku turystycznym z Ziębic na górę Gromnik i dalej, aż do Strzelina. Wypływa na wysokości 225 m n.p.m. z kamiennego muru oporowego z rzeźbioną konchą Nazwa źródła ma związek z miejscową legendą, nie opartą jednak na żadnych dokumentach. Jak głosi legenda, to  król Bolesław Chrobry, w drodze do Czech, nakazał ochrzcić okolicznych mieszkańców i wznieść na wzgórzu zamek i klasztor, które zapoczątkowały nową osadę, która stała się miastem Ziębice. Źródełko do dziś jest popularnym miejscem spacerów dla mieszkańców Ziębic i okolic. Drugim obowiązkowym punktem wyprawy na ziemię ziębicką jest  wspaniały zespół klasztorny w Henrykowie – dawna siedziba opactwa cystersów.  To wybitne barokowe dzieło  leżące na Szlaku Cysterskim, które jest prawdziwym magnesem na turystów.  Henryków słynie również  z tzw. "Księgi Henrykowskiej", w której  utrwalono słynne słowa, uznawane  za pierwsze zapisane zdanie w języku polskim - daj teraz ja pomielę a ty odpocznij ("day ut ia pobrusa a ty poziwai"). Księga jest cennym  dokumentem  historycznym, prawniczym i językowym.

źródło: https://www.strzelin.pl/